Fot. Kazimierz Netka.
Dzieło Cywilizacji (Kultury) Mądrości i Wolności umieszczone na „szczycie” świata!
Śródmieście Gdyni już figuruje na prestiżowej Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturowego UNESCO. Decyzja o wpisaniu tam modernistycznego centrum Gdyni zapadła podczas 48. sesji komitetu UNESCO w poniedziałek, 27 lipca 2026 roku, podczas spotkania w mieście Pusan, w Korei Południowej. Sukces to niebywały! Z Polski, takich wpisów we wspomnianym rejestrze jest zaledwie kilkanaście.
Dzisiaj autorów tego sukcesu zgłaszanych jest bez liku. Jeszcze nie tak dawno chciano opatrzyć miasto z tymi dziełami znakami, tablicami, z napisami w niepolskim języku sugerującymi, że śródmieście Gdyni i całe to miasto jest dziełem środowiska, którego zasługi są skromne. Za to chciwość, skłonności do sięgania po cudze sukcesy – warte zanotowania.
Fot. Kazimierz Netka.
Warto więc przypomnieć okoliczności stworzenia gdyńskiego modernizmu. Otóż, wiedza, jaka była potrzebna do stworzenia tej światowej rangi perełki architektury, prawie w całości pochodzi spoza województwa pomorskiego. Docenione przez świat modernistyczne centrum Gdyni, jest dziełem Cywilizacji (Kultury) Mądrości i Wolności8, która od 10 lutego 1920 roku czyli od zaślubin Polski z Bałtykiem, rozwijana jest nad Zatoką Gdańską. Twórcami tej Cywilizacji są osoby (oraz ich potomkowie) pochodzący z terenów na wschód, na południe i na południowy zachód od Gdańska. Wiedza potrzebna do zbudowania „białego” śródmieścia Gdyni, została przyniesiona nad Zatokę Gdańską z innych obszarów II Rzeczypospolitej. I to właśnie architekci np. z Lwowa, z Warszawy, z Wielkopolski, z Ziemi Wileńskiej, z Małopolski są kreatorami tego, co UNESCO doceniło 27 lipca 2026 roku, podczas posiedzenia w Korei Południowej. Wkład ówczesnych mieszkańców Pomorza w powstanie tego centrum jak i miasta Gdynia, jest niewielki.
Modernistyczne centrum Gdyni powstawało w okolicznościach bardzo niezwykłych, bo po trwającej prawie półtora wieku niewoli Polski – zaboru pruskiego, w którym nikt nie potrafił, nie chciał, nie mógł zbudować ani miasta, ani tym bardziej jego unikatowego centrum. II Rzeczpospolita zdobyła się na taki wysiłek, w okresie międzywojennym.
Fot. Kazimierz Netka.
Także po II wojnie światowej gdyńskie centrum modernistyczne było upamiętniane, chronione, pielęgnowane przez osoby mające swe rodowody sięgające innych regionów Polski, świata. Te osoby są potomkami przedwojennych przychodźców, korzystały też z wiedzy, jaka została przyniesiona do województwa pomorskiego w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej (m.in z Kresów wschodnich, z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie). Ta wiedza rozkwita do dzisiaj w uczelniach Trójmiasta, Torunia, rozwijana jest na przykład przez naukowców z Politechniki Gdańskiej, Uniwersytetu Gdańskiego i Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, czyli w FarU (Fahrenheit University) – Związku Uczelni w Gdańsku im. Daniela Fahrenheita.
Jaki jest wkład PG w polski sukces? O tym poinformował nas red. Patryk Rosiński – rzecznik prasowy Politechniki Gdańskiej:
Naukowcy z Politechniki Gdańskiej przyczynili się do wpisania modernistycznego centrum Gdyni na listę UNESCO
Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO podjął decyzję o wpisie w poniedziałek, 27 lipca, podczas 48. sesji w Busan w Korei Południowej. Międzynarodowe wyróżnienie zwieńczyło wieloletnie starania o uznanie wyjątkowej wartości gdyńskiego śródmieścia. Wśród autorów wniosku znaleźli się przedstawiciele Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej – napisał red. Patryk Rosiński – rzecznik prasowy Politechniki Gdańskiej. Oto ciąg dalszy informacji:
Wpis potwierdza wyjątkowy i ponadczasowy charakter Modernistycznego Centrum Gdyni. Komitet docenił spójność urbanistyczną miasta, jego silne powiązanie z morzem, zachowaną do dziś funkcjonalność miejskiej tkanki oraz awangardową architekturę międzywojenną, osadzoną jednocześnie w lokalnej tradycji.
– Wiele rozwiązań zastosowanych w latach trzydziestych przy tworzeniu modernistycznego śródmieścia Gdyni można byłoby zrealizować również dzisiaj i nikogo by to specjalnie nie zdziwiło. To pokazuje, jak nowoczesna i ponadczasowa była koncepcja tej części miasta, która właśnie została doceniona wpisem na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Cieszę się, że naukowcy z naszego wydziału, dzięki wieloletnim badaniom i zaangażowaniu w ochronę gdyńskiego modernizmu, mieli istotny udział w tym historycznym sukcesie – mówi prof. Jakub Szczepański, dziekan Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej.
Eksperci PG współtworzyli wniosek
Wśród autorów wniosku znaleźli się prof. Maria Jolanta Sołtysik, dr hab. inż. arch. Robert Hirsch oraz dr inż. arch. Marek Stępa, związani z Wydziałem Architektury Politechniki Gdańskiej. Od lat prowadzą oni badania oraz działania na rzecz ochrony i popularyzacji modernistycznego dziedzictwa Gdyni.
Prof. Maria Jolanta Sołtysik jest pionierką badań nad gdyńskim modernizmem i autorką fundamentalnych publikacji poświęconych architekturze miasta. Dr hab. inż. arch. Robert Hirsch jest konserwatorem zabytków i badaczem ochrony modernistycznego dziedzictwa Gdyni. Dr inż. arch. Marek Stępa od lat uczestniczy w działaniach na rzecz promocji i ochrony tożsamości architektonicznej miasta.
– Wpisanie Modernistycznego Centrum Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jest ukoronowaniem ponad 20 lat badań nad architekturą miasta oraz działań związanych z jej ochroną i konserwacją. Jako autorzy dossier, czyli dokumentacji nominacyjnej, przez lata pracowaliśmy nad tym, aby wyjątkowa wartość gdyńskiego modernizmu została dostrzeżona i uznana na arenie międzynarodowej. To ogromny sukces Gdyni, ale także Politechniki Gdańskiej – mówi dr hab. inż. arch. Robert Hirsch z Wydziału Architektury PG, który uczestniczył w obradach Komitetu Światowego Dziedzictwa w Busan.
Modernistyczne Centrum Gdyni jest 18. miejscem z Polski wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Fot. Kazimierz Netka.
Droga do tego wyróżnienia trwała wiele lat. W 2025 roku Komitet Światowego Dziedzictwa skierował kandydaturę do uzupełnienia, nie odrzucając jej ani nie kwestionując wyjątkowej wartości miejsca. Po dopracowaniu dokumentacji wniosek został ponownie rozpatrzony podczas 48. sesji Komitetu w Busan.
Co wpis oznacza dla Gdyni
Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO nie oznacza wprowadzenia od podstaw nowych ograniczeń dotyczących remontów i inwestycji. Śródmieście Gdyni zostało wpisane do rejestru zabytków w 2007 roku, a obowiązujące miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego już dziś określają szczegółowe zasady jego ochrony.
Dodatkowe procedury będą konieczne przede wszystkim przy ocenie wpływu nowych inwestycji na obszar objęty wpisem. Nie oznacza to jednak zahamowania rozwoju centrum miasta, ponieważ możliwy kształt zabudowy wynika już z obowiązujących planów miejscowych.
Wpis jest międzynarodowym potwierdzeniem wyjątkowej wartości modernistycznego centrum Gdyni oraz skuteczności wieloletnich działań na rzecz jego ochrony. Stanowi także wyraz uznania dla badań i pracy eksperckiej prowadzonej przez przedstawicieli Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej – napisał red. Patryk Rosiński – rzecznik prasowy Politechniki Gdańskiej.
Dodajmy, że starania o wpisanie gdyńskiego modernizmu zainaugurowano w czasach gdy prezydentem Gdyni był Wojciech Szczurek. Do tego sukcesu przyczynili się też inni mieszkańcy Gdyni, jak np. Maria Piradoff-Link, która gromadzi unikatowe pamiątki w Mini Muzeum Bankowiec, popularyzujące gdyński modernizmu oraz historię jednego z najważniejszych budynków modernistycznych w Polsce – napisano na stronie internetowej https://modernizmgdyni.pl/partnerzy/mini-muzeum-bankowiec .
Dodajmy też, że modernistyczne centrum Gdyni to unikatowy prezent Cywilizacji (Kultury) Mądrości i Wolności dla mieszkańców Gdyni, dla całej Polski, dla świata.
Przypomnijmy więc, czym jest ta cywilizacja, kto jest jej kreatorem, jakie są jej dokonania:
Co to jest Cywilizacja (Kultura) Mądrości i Wolności nad Zatoką Gdańską? To ludzie z innych stron Polski oraz dokonania tychże osób oraz ich potomków z czasów od 10 lutego 1920 roku, czyli od zaślubin Polski z morzem do dzisiaj, a przykłady ich dzieł znajdujemy nie tylko na obszarze województwa pomorskiego.
Cywilizację (Kulturę) Mądrości i Wolności stworzyły osoby (oraz ich potomkowie) przybywający do województwa pomorskiego od 10 lutego 1920 roku z terenów znajdujących się na wschód (na przykład Kresowianie – ekspatrianci), na południe od Gdańska (np. twórcy Solidarności i autorzy rewitalizacji naszej wolności: Lech Wałęsa, Anna Walentynowicz, Bogdan Borusewicz. Andrzej Gwiazda) oraz wielu innych tak samo zacnych ludzi, pojawiających się nad Zatoka Gdańską i nad polskim Bałtykiem po 10 lutego 1920 roku, a przybywających także np. ze Śląska, Wielkopolski oraz z innych terenów także położonych na południowy zachód od Gdańska. To m.in. ci ludzie przynieśli do województwa pomorskiego wiedzę, mądrość, wolność, serdeczność, przyjaźń, życzliwość, roztropność.
Jedne z największych dzieł wspomnianej Cywilizacji, to również np. wyswobodzenie mieszkańców m.in. Pobrzeża Kaszubskiego i Pojezierza Kaszubskiego z zacofania, z analfabetyzmu; zapewnienie im edukacji, stworzenie miejsc pracy np. przy budowie kolei na Półwyspie Helskim, przy budowie stoczni, portu i miasta Gdynia.
Twórcy wspomnianej Cywilizacji rozwijali też naukę, kulturę, gospodarkę morską, przemysł zwłaszcza po II wojnie światowej, gdy przybywali do Gdańska Kresowianie wschodni – ekspatrianci.
Międzywojenni inicjatorzy tworzenia Cywilizacji (Kultury) Mądrości i Wolności nad Zatoką Gdańską to m.in. generał Józef Haller, Eugeniusz Kwiatkowski, Tadeusz Wenda i oczywiście architekci, którzy zaprojektowali obiekty gdyńskiego modernizmu – jak się okazuje – dzieła o światowej randze.
Największym, najbardziej doniosłym dziełem Cywilizacji (Kultury) Mądrości i Wolności, dokonaniem o światowym znaczeniu, jest wspomniana już inauguracja rewitalizacji wolności latem 1980 roku i kontynuowanie tego procesu w latach następnych. W efekcie obalono mur berliński, rozpadł się ZSRR, a wiele państw świata odzyskało swą suwerenność.
Kazimierz Netka
Proszę, czytaj również na portalu: Pulsarowy.pl